മതങ്ങള് മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഫലമായാണ് രൂപംകൊണ്ടത്. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയെയും ജീവിതത്തെയും മരണത്തെയും കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാന് തുടങ്ങിയ കാലം മുതലേ പരമസത്യത്തെ തേടുന്ന ശ്രമങ്ങള് നടന്നുവരുന്നു. ഈ അന്വേഷണങ്ങളാണ് വിവിധ മതങ്ങള്ക്ക് അടിത്തറയിട്ടത്. മതങ്ങള് മനുഷ്യന്റെ വിശ്വാസം മാത്രമല്ല, അവന്റെ ജീവിതരീതി, ചിന്താശൈലി, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങള് എന്നിവയും രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തിയാണ്.
ഓരോ മതവും മനുഷ്യനെ ശാസനാപഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ധാര്മ്മിക മാര്ഗനിര്ദേശങ്ങളാണ് നല്കുന്നത്. ആരാധനാചാരങ്ങള്, പ്രാര്ഥനകള്, ഉപവാസങ്ങള്, ധാര്മിക നിയമങ്ങള് എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ആത്മനിയന്ത്രണത്തിനും ആത്മശുദ്ധിക്കും സഹായകമാണ്. ഇസ്ലാം, ക്രിസ്തുമതം, യഹൂദമതം എന്നീ മതങ്ങള് ഏകദൈവ വിശ്വാസത്തെ ആധാരമാക്കി മനുഷ്യജീവിതത്തിന് വ്യക്തമായ മാര്ഗരേഖകള് നല്കുന്നു. ഹിന്ദുമതം, ബുദ്ധമതം, ജൈനമതം തുടങ്ങിയ മതങ്ങള് ആത്മീയമോക്ഷം, അഹിംസ, സമാധി, ധ്യാനം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ മുന്നിര്ത്തുന്നു.
വിശ്വാസരീതികളിലും ആരാധനാചാരങ്ങളിലും വ്യത്യാസങ്ങള് ഉണ്ടായിരുന്നാലും, മനുഷ്യനെ നന്മയിലേക്കും നീതിയിലേക്കും നയിക്കുക എന്നത് എല്ലാ മതങ്ങളുടെയും പൊതുവായ ലക്ഷ്യമാണ്. സാമൂഹിക ഐക്യം, സഹജീവിതം, കരുണ, ഉത്തരവാദിത്വബോധം എന്നിവ വളര്ത്തുന്നതില് മതങ്ങള്ക്ക് നിര്ണായക പങ്കുണ്ട്. മതങ്ങള് വ്യക്തിയുടെ ആത്മീയ വളര്ച്ചയ്ക്കൊപ്പം സമൂഹത്തിന്റെ ധാര്മിക നിലനില്പ്പിനും സഹായകമാകുന്നു. അതിനാല് മതങ്ങളെ പഠിക്കുകയും മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് മനുഷ്യജീവിതത്തെ സമഗ്രമായി ഗ്രഹിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രധാന വഴിയാണ്.