ഇന്ത്യയില് ഇസ്ലാം എത്തിയതും വളര്ന്നതും ഒരേ വഴിയിലൂടെയല്ല, വിവിധ സാഹചര്യങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളുടെയും സമന്വയത്തിലൂടെയായിരുന്നു. വ്യാപാരം, ആത്മീയ പ്രസ്ഥാനം, ഭരണസംവിധാനം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് പ്രധാന വഴികളിലൂടെയാണ് ഇസ്ലാം ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രഭാഗമായി മാറിയത്. ഈ മൂന്ന് വഴികളും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് ഓരോ പ്രദേശത്തെയും സാമൂഹിക ഘടന അനുസരിച്ച് ഇസ്ലാമിക സന്ദേശം വ്യാപിക്കാന് അവ സഹായകമായി.
ഇസ്ലാം ഇന്ത്യയില് ആദ്യമായി എത്തിയത് അറബിക്കടല് വഴിയുള്ള കച്ചവടബന്ധങ്ങളിലൂടെയായിരുന്നു. ഇസ്ലാമിന് മുമ്പുതന്നെ അറബി വ്യാപാരികള് മലബാര് തീരവുമായി ശക്തമായ ബന്ധം പുലര്ത്തിയിരുന്നു. ഇസ്ലാം വന്നതോടെ മുസ്ലിം വ്യാപാരികള് തങ്ങളുടെ വിശ്വാസവും ജീവിതശൈലിയും കൂടി ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നു. അവരുടെ സത്യസന്ധതയും നീതിബോധവും സൗഹൃദപരമായ ഇടപെടലുകളും നാട്ടുകാരില് വിശ്വാസം സൃഷ്ടിച്ചു. ഇവിടെ നിലനിന്നിരുന്ന ചാതുര്വര്ണ്യവും അനുബന്ധമായ ജാതിവ്യവസ്ഥയും തന്മൂലം സാധാരണക്കാര് അനുഭവിക്കേണ്ടിവന്ന സാമൂഹിക പിന്നാക്കാവസ്ഥയും ഇസ്ലാം ആശ്ലേഷിക്കാന് സമൂഹത്തിന് കൂടുതല് പ്രേരണയായി. തത്ഫലമായി കേരളത്തില് സമാധാനപരമായി മുസ്ലിം സമൂഹങ്ങളും പള്ളികളും രൂപപ്പെട്ടു.
ഇന്ത്യയുടെ ഉള്ളറകളിലേക്ക് ഇസ്ലാം വ്യാപിച്ചതില് മറ്റൊരു നിമിത്തമായി തീര്ന്നത് സൂഫി മഹാത്മാക്കളായിരുന്നു. പതിനൊന്ന്–പന്ത്രണ്ട് നൂറ്റാണ്ടുകളിലായി അജ്മീര് ഖ്വാജാ മുഇനുദ്ദീന് ചിഷ്തി അടക്കമുള്ള സൂഫികള് ആത്മീയതയും മനുഷ്യസ്നേഹവും മുന്നിര്ത്തിയുള്ള ഇസ്ലാമിക സന്ദേശം പ്രചരിപ്പിച്ചു. ഭാഷയിലും സംസ്കാരത്തിലും നാട്ടുകാരോട് ചേര്ന്ന് ജീവിച്ച വാസസ്ഥലങ്ങള് ആത്മീയവും സാമൂഹികവുമായ കേന്ദ്രങ്ങളായിത്തീര്ന്നു.
സി ഇ 712-ല് മുഹമ്മദ് ബിന് ഖാസിം സിന്ധ് പ്രദേശം കീഴടക്കിയതോടെയാണ് മുസ്ലിം ഭരണാധികാരം ഇന്ത്യയില് സ്ഥാപിതമായത്. തുടര്ന്ന് പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടില് മഹ്മൂദ് ഗസ്നവിയും പിന്നീട് മുഹമ്മദ് ഘോറിയും നടത്തിയ ആക്രമണങ്ങളും രാഷ്ട്രീയമാറ്റങ്ങള്ക്ക് വഴിയൊരുക്കി. ഇതിന്റെ തുടര്ച്ചയായി 1206-ല് ഖുത്ബുദ്ദീന് ഐബക് ഡല്ഹി സുല്ത്താനത്ത് സ്ഥാപിച്ചു.
പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടില് (1526)ബാബര് സ്ഥാപിച്ച മുഗള് സാമ്രാജ്യത്തോടെ മുസ്ലിം ഭരണാധികാരം ഇന്ത്യയില് കൂടുതല് വ്യാപിച്ചു. മുഗള് ഭരണാധികാരികളുടെ കാലത്ത് ഭരണസംവിധാനങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസവും കലയും ശില്പകലയും എല്ലാം വളര്ന്നു. മുസ്ലിം ഭരണകൂടങ്ങള് പൊതുവെ മതസ്വാതന്ത്ര്യവും നീതിയുള്ള ഭരണവും പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചതിനാല് ഇസ്ലാം സാമൂഹികഘടനയുടെ ഭാഗമാവുകയും ചെയ്തു.
ഇങ്ങനെ, ഇന്ത്യയില് ഇസ്ലാം വ്യാപാരം വഴി തീരദേശങ്ങളില് സമാധാനപരമായി ആരംഭിക്കുകയും, സൂഫികളുടെ ആത്മീയ പ്രവര്ത്തനങ്ങളിലൂടെ ഉള്ളറകളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുകയും, ഭരണാധികാരികളുടെ വരവോടെ രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ ശക്തിയായി വളരുകയും ചെയ്തു. ഈ മൂന്ന് വഴികളുടെ സംയുക്തപ്രഭാവമാണ് ഇന്ത്യയിലെ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ വൈവിധ്യത്തിനും ആഴത്തിനും അടിസ്ഥാനം. ഇസ്ലാം ഇന്ത്യയില്, സഹവര്ത്തിത്വത്തിന്റെയും സാംസ്കാരിക സമന്വയത്തിന്റെയും ദീര്ഘമായ മനുഷ്യചരിത്രമായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.